छंद आठवणींचा!

तीच वेळ,तोच किनारा,आठवणीत रमण्याचा
छंद जडला,लाटेकडे डोळे लावून बसण्याचा
राग नव्हता उशीर होण्याचा,
सल होता न येण्याचा

तमा नव्हती नाकारण्याची,
खंत होती अव्हेरण्याची
नजरेस देत नजर,मी मागितली सोबत,
दोन पावले चालण्यासाठी....
नजरेतील नजर चुकवत,ती अडखळली होकारापाशी.

घाव बसले जिव्हारी,आयुष्य गेले संपून .....
वणवणलो पुरता,हातून निसटले ते शोधून,
शोधता सुवर्णक्षण,झाली आठवणीतली साखळी सोन्याची
हुरहूर मनी राहिली, परीस निसटून गेल्याची

शोधले किनारे,मांडला संसार,वाळूतील भातुकलीचा
दान पडले पदरी,जिंकलो डाव हरण्याचा
वाळूत दूर जाणारी तिची पाऊले,धूसर डोळ्यात साठवण्यासाठी
मीच झालो कोरडी लाट, ओल्या किनाऱ्यास भिजवण्यासाठी

माझे बाबा,मला उलगडलेले- डायरीच्या नोंदीतून. भाग नऊ

डायरीतील नोंद -- असलेली.
शनिवार ता. २३-१-७१ आज स्टे. वेटिंग रूम मध्ये सकाळ उजाडली.कालचा विचार पुढे चालू होता.निर्णय स्नान करून घेण्याची कल्पना.स्नान. नंतर कार्यक्रम आखला.भारत भ्रमण पायी व रु.५० आरंभी जमवणे आवश्यक आहे काय? W. Ticket सारे विचार मनात घोळत होते.निवेदन व रामकृष्ण मिशन हे विचार मनात आले.निवेदन तयार केले व विठ्ठल मंदिर शहादे येथे रवाना. मनाशी ते विठ्ठलाच्या पुढ्यात वाचून,प्रथम निष्कांचन सराफ होणार.जवळची पुंजी ५०पैसे विठ्ठल पेटीत टाकून आजपासून समाजाच्या जीवावर जगण्याचा निश्चय.दुपार१२.५५ ....रेयॉन चे मॅनेजर ट्रस्टी बिर्लांपैकी देवळाच्या व्यवस्थापनामध्ये अतिथि अभ्यागत सोय नाही.तशी सोय वैष्णव मंदिरात असते.असे स्थानिक पुजारी म्हणाले. विश्रांती भवनामध्ये पैशांनी सोय व अगोदर नोटीस देण्याचा परिपाठ.देऊळ पालीढाणा शिल्प पद्धतीचे.वाईचा नंदी आणि येथील फात्तरांच्या शिल्प कृती मध्ये वाई उजवी वाटली. खर्चाचा अंदाज बांधण्याचा कालावधी नमूद नाही. स्त्री मूर्तीमध्ये काही उणीवा. निगा निगराणी चांगली. देऊळ टेकडीवर त्यामुळे प्रसन्नता, संगमरवरी फरशी स्वच्छता ,हिरवळ, पाण्याची सोय, पंडेगिरी नाही. आजच अगदी अनोखे वातावरण. फुटाणे घेण्याची हि सोय राखली नाही. एका केळीवाल्याला विनंती करताच केळ व सिंधी हिंदू खानावळी मध्ये सर्व आवरल तरी डाळ रोटीची सोय.
भोजन, भगवान तेरा भला करे असा आशीर्वाद.स्टेशन शहादवर पुढे टिटवाळा गणेश श्रींची ओढ.असाच काही वर्षांपूर्वी भटकत असता अपूर्ण राहिलेली,कामना पूर्ण करण्याचा मनोदय व लांब दूर जाताना आशीर्वादाची शिदोरी असावी अशा भावनेने दर्शन. भजन कोण असशी तू भजनानंतर खिरोद्याच्या शास्त्रींकडून आत्मानंदात (श्रोते नसताही) झालेले प्रवचन.मधुकर राव चौधरींच्या गावचा तरुण वय २४ लग्न नाही.अध्यात्म मार्गी कठोपनिषद भाषांतर करण्यात गुंतला असा इतिहास.बंगालच्या समस्येवर बोलणे.तुम्ही आत्मघातकी आहात,चालू नक्षलवाद्या बंगल्यांना उद्देशून इंदिराजी दोषी.हे विचार रात्री कल्याणमार्गे नागपूर मेलने रवाना. प्रवासात एका मुसलमानाशी आवाज चढवून भाषण,तसेच त्याच्या आजारी मुलाबद्दल सहानभूती.सिंधी व मुसलमान असे डब्यात दोन तट सिंधी स्त्री आपल्या पूर्वीच्या(फाळणी) दुःखांना न विसरलेली.मुसलमानास उद्देशून सो जाना तो सो जा बारा बरस को रामायणातील कुंभकर्ण उल्लेखावरून हसू.वेळ आल्यावर पाहू दुसऱ्या एका स्त्रीस उद्देशून मी प्रथम माताजीको जगह दि थी असा मुसलमानाच्या तोंडून शब्द्द प्रयोग ऐकल्यावर बरे वाटले.दुसरे व्यक्ती चित्र रेल्वेमधील जाडजूड मवाली वजा फणसासारखे राकट व्यक्तिमत्व .जीवनाचे तत्व ज्ञान जर जगावयाचे तर ज्या गोष्टी आवश्यक त्या केल्या पाहिजेत. तथापि विचारी वाटला.भगवान को मानते,या आप नही या प्रश्नाचे उत्तर त्याने दिले नाही.परंतु साधू संतांच्या विचारप्रणालीचा अभ्यास.  सूरदास पहिले आत्मा फिर परमात्मा,असे म्हणतो व हे गोपाळ ही कंठी माळ,तुझी तू सांभाळ असे उपवासी पोटी भडकल्यावर म्हणतो,असे त्याच्या बोलण्यात आले.चोर परीस्थीतीने चोरी करतो असे तो म्हणाल्यावर समजा तुमचे हे म्हणणे मान्य करून एखाद्याने तुमचे डबोले पळविल्यास,उदार मनाने त्याला क्षमा कराल काय? हे ऐकल्यावर तो वैयक्तिक  मालकी  हक्कांबद्दल बोलू लागला तात्पर्य आचार आणि विचार विचार आणि आचार सुसंगत नाहीत
रविवार ता. २४-१-७१ गाडी पुढे पुढे धावत होती आणि अकोल्याला उतरवयाचा निर्णय घेतला. "मै तो अभी नंगा हुवा है मेरे पास कूछ भी नही है!"असे T.C. ला म्हणण्याचा प्रसंग आला नाही.पायाला चप्पल लागलेली, केसांचे जंगल वाढलेलं अशा अवतारात चौकशी.आज रविवार सुट्टी पत्ता माहित नाही ११ ला खंडेलवाल टावर पाशी ते ४ ला घर दाढी कटिंग उरकले जाऊन. कृषी विद्यापीठात कोणी मला चपरासी समजले असावे वाचमन कडून पत्ता घेवून सदगुरु कृपा गजानन प्रसन्न अशा बंगल्यापाशी थकून बसलो असता अचानक दादांची गाठ. स्नान पोहे रात्रो भोजन. झाशीच्या राणीची मुलांना कथा राजेंद्र why so dull ? सायकोलॉजी विचारात घेवून शिक्षण दिल जात नाही हे काय? त्याला येत नाही असे न म्हणता प्रयत्न करणे आवश्यक आहे काय? वाचन. ....................... x ...........................
२५-१-७१ ... -१-७१ सो ... सकाळी गच्चीवर .............. घेत असता पंडितची गाठ पडल्यावर त्यास प्रथम मला येथे ३ दिवसापेक्षा जास्त राहता येणार नाही अशी कल्पना दिली.त्याचे म्हणणे मी अचानक न कळविता जावू नये. त्यानंतर त्याने महाबळेश्वर सातारा वाई पाली मढ अशा ठिकाणी शोध घेतल्याचे सांगितले.कांतानेही गाडी देऊन सहकार्य दिले. चुलत भाऊ मात्र लाबं राहिल्याचे दिसले. जोडलेले प्रेम अधिक प्रभावी ठरले काय? चुलत घरी सल्ला Go to police सौ. अजून पुण्याला आहे. तिची Reaction विचारण्याचे धैर्य झाले नाही She will be continued to live मुलांबद्दल तुला परम वाटत नाही का ? या प्रश्नास कर्तव्य म्हणून उत्तर दिले. श्रीरामाचे देऊळ पाहिले. कृषी विद्यापीठ अकोला देवळाचे त्यातील वचनांमुळे आकर्षण.
                                                                    .................................... x ................................
२६ जाने. ध्वजवंदन कलेक्टर कचेरीत जाण्या अगोदर स्वातंत्र्य रक्षणाकरिता भगवंताचे अधिष्ठान असले पाहिजे.अशा भूमिकेतून देवदर्शन त्यात झेंडा वंदन वेळ हुकली. आम्ही खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र असले पाहिजे श्रीराम देवळातील वाचणे उदरुत वहीवर केली. संध्याकाळी कन्याशाळेजवळच्या बागेत. नाथ पै.निगर्वी कोकणात मोटरेबल रस्ता नसतां सायकल वर हिंडले प्रामाणिक आम्ही पार्लमेंट मध्ये जरी बोलत असलो तरी खरे कार्य तुमचेच आहे ग्रामीण कार्यकर्त्यांना उत्तेजन दिल्याचा प्रसंग. त्यानंतर मला आलेले अनुभव घराबाहेर पडल्या पासूनचे सांगून वही वाचावयास दिली काही खाणाखुणा सांगितल्या. फक्त एकच गोष्ट माझ्या मनात येते ती म्हणजे मुले पुरेशी मोठी झालेली नाहीत,परंतु ही गोष्ट मात्र नक्की कि मी असमाधानाने, चिडून ,रुसून, रागावून, निराश होऊन घर सोडत नसून,तू मला मुलां बाबतच्या कर्तव्याचा विचार कळकळीने करावयाची,जी आठवण देतो आहे त्याची जाणीव ठेवूनच घर सोडले आहे
                                                ................................. x .................................
२७ जाने तुझे नक्की ठरले का? याला होय उत्तर देऊन आज जाण्याची आठवण दिली. दादा काय म्हणाले दादांनाही कल्पना दिली आहे. दादांच्या स्वाभाविक शब्द्दाला तुम्हाला आमचा स्वभाव ओळखता आला नाही ...... ४५ वर्षांच्या विचारानंतर झालेली ही स्वाभाविकच परिणीती होय असे सांगितले
दुपारी सर्व गाड्या निघून गेल्यानंतर स्टेशनवर गेल्याने आजचे जाणे उद्यावर लांबले. 'मढे' या भावजयीच्या शब्द्दावरून काही समजावयाला गेलो असता एकेरीवर येवून तुझ्या खड्कुची मिंधी नाही मला फक्त माझा नवरा काय ते सांगू शकतो. तुला लाज नाही म्हणून माझ्या घरी भिक मागवयाला आलास. बायकोला ठेवलीयाय तिथ आणि इथ गिळायला आलाय स्टेशनवर वाटले तर ट्रंका उचलाव्यात etc..
                                                                   
                                                                  -----------x----------------
आज सकाळी १० च्या सुमारास अकोला सोडले. for Nagpur राम कृष्ण श्रमाबरोबरच रेशीम बाग मनात घोळत होती. संध्याकाळच्या प्रार्थनेच्या वेळी राम कृष्णाश्रम ,नागपूरला हजर झालो. पद्धत treatment प्रार्थनेनंतर कुणी प्रसादाचे राहिलय का? अगर इथे का बसला अशा प्रश्नातून संधी घेऊन ओळख करून द्यावयाचा विचार होता.परंतु बराच वेळ गेल्यानंतर स्वतःच एका स्वामींना मनोगत सांगितल्यावर त्यांनी Bengal is disturbed असे सांगून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न परंतु शेवटी as you are adomnant you may go म्हणाले मी ते काय को ऑपरेशन देवू शकतात विचारल्यावर नियमांकडे बोट दाखवून No shelter for night . he is nor free to take such decision ......असे त्यांचे ऐकून स्टेशन कडे .via झाडाच्या तळातला गणपती पाहून Third class waiting रूम मध्ये मुक्काम. (क्रमशः)

डायरीतील नोंद-मला समजलेली -या भागातील डायरीची नोंद प्रवास एका नव्या टप्यावर पोहचल्याची माहिती देतो. महाबळेश्वरापासून पायी झालेला माणगाव ... पाली महड ..खोपोली मार्गे कल्याण असा प्रवासाचा पहिला टप्पा संपल्यानंतर त्यांच्या मनात देवाच्या शोधाच्या प्रेरणेतून भारत भ्रमणाची कल्पना साकारली आहे. फक्त निरुदेश भटकणे असते तर त्यांनी, कसलाही संग्रह न करण्याचा केलेला निश्चय, मग प्रथम रु. ५० गोळा होणे जरुरीचे असे ठरवले आणि कसलाच साठ करयचा नाही,समाज काळजी घेईल असे म्हणत,स्वतः जवळ असलेले ५०पैसे हि त्यांनी,देवासामोरील दानपेटीत टाकले.त्यावेळी मनातला  निश्चय पूर्ण होईल,तसेच हा समाजच माझी काळजी घेईल,हि त्यांची अंतरीची श्रद्धा मला वंदनीय वाटते.हा प्रवास सुरु असताना वाटेत अकोला येथे ते त्यांच्या भावाचे घरी जातात. प्रत्यक्षात पत्ता माहित नाही ऐकलेल्या परिसरात अंदाजाने चौकशी सुरु , आणि अचानक वडिलांना आजोबाची भेट होणे हे सहजतेने नोंदवलेले योग देखील मला अचंबित करतात. घर सोडून प्रवास करताना ते अकोला येथे भावाचे घरी आले तरी मुळ संकल्पापासून दूर जायचे नाही हे नक्की असल्याने दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी भावास मला येथे तीन दिवसांपेक्षा जास्त दिवस राहता येणार नाही. असे सांगितले.त्यावर माझे काका यांनी वडिलांना खूपच समजावण्याचा प्रयत्न केला, त्यांनी न कळवता घर सोडण्यातून निर्माण झालेल्या अडचणी,त्यांच्या शोधासाठी तेंव्हा केलेली धडपड त्यांना सांगितली.पण त्यांनी त्याकडे तटस्थतेने पाहिल्याचे दिसते. माझ्या काकुस माझे वडील, काम धंदा न करता आता भावाचे घरीच ठाण मांडणार, अशी वाटलेली अनाठायी भीती व त्यातून झालेला संघर्ष हे प्रत्येकाचे विचार आणि संसार चालवताना जगाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन, कसे भिन्न असतात याचीच साक्ष देतात. पुढे अकोल्यानंतर नागपुरात रामकृष्ण मठात अपेक्षित सहकार्य न मिळून देखील कसलेही किल्मिष मनात न ठेवता त्यांनी स्टेशनवर रात्र काढली. एकूणच अडचणींकडे त्यांनी खूपच निग्रहपूर्वक व त्रयस्थ वृत्तीने पाहिल्याचे पदोपदी दिसत आहे.

माझे बाबा,मला उलगडलेले-डायरीच्या नोंदीतून.भाग सात

चिमणी चाक
जंगलातील चिमणी कोणताही संग्रह करीत नाही लागणाऱ्या दिवसापुरती कमाई केली आणि स्वच्छंदी राहील असे तिचे जीवन असते.
पोलादपूर महाड प्रवास फार सुंदर झाला चाकाच्या घरघरी बरोबर राम कृष्ण राम कृष्ण परमहंस आवाज महाड नदीत स्नान प्रवास रामदास .. रामकृष्ण
लंगोटी वरून विचार
....... x .......
s t stand वर झोपून. पाणी सोय शेडच्या मध्ये नाही. तोंड धुवून माणगाव रस्त्याने पुढे जाता पाळे येथे सावलीत. इथे कां? एकाने पृच्छा केली.
मुंबईला निघालो आहे चालत. मला वाटले वेडसर आहात पण तसे वाटत नाही .इथच थांबा. गावात तुमच्याकरिता काही पैश्याची सोय होते कां? नंतर वडारी केंजळ बाजूचे अशी ओळख करून देऊन त्याने आपल्या प्रपंचाची कहाणी सांगितली मुलगा थोरला नाव रामदास सुनेचे नाव सुलोचना अलीकडे पटेना ती ३/४ दिवस जेवा काही म्हणेना वेगळे राहण्याची प्रवृत्ती पाठीमागची भावंडे त्यांच्यावर माया नाही. त्यांना सल्ला. जर तुमच्या शिवाय संसाराचे गाडे अड्नारच असेल तरच तुम्ही त्यात लक्ष घाला सुनेला सिनेमा हवा वगैरे हकीगत. मुलांच्या अंगी कर्तुत्व असेल तर तो किती उड्या मारतोय ते पहा. बापाची आणि मुलाची माया तुटत नाही वेळेला ते एक झाल्याशिवाय राहणार नाहीत तरी त्याला तोडल्या सारखे दाखवा पण तोडू नका. दुपारी तीन वाजे पर्यंत जेवणाचा निरोप आला नाही तेंव्हा confirm करून पुढे निघण्याची तयारी तेंव्हा ४ पुऱ्या मुलाबरोबर आल्या. रस्ता तापला आहे पायाला फोड आले तरी श्रद्धेने पुढे पाऊल. दक्षिणेश्वर या ध्यासाने रायगडाची ओढ असूनही गेलो नाही. बौद्ध व पांडव लेण्या पहिल्या नाहीत महात्माजींना एकदा जोग फाल्स पाहायला येणार कां असे विचारले असता मी याहूनही उंचावरून पडणारे पाणी पहिले आहे (पाऊस) मी माझ्या कामात निमग्न आहे तुम्ही जावून या या उत्तराची आठवण पुढे वीट भट्ट्या, खाडीचे पाणी आत घुसलेले. देखावा सुंदर पुलाच्या कट्ट्यावर बसलो असता एक समाज सेवक आंबेडकर यांची गाठ त्यांचे गाव मैलावर.प्रवासाची कल्पना दिल्यावर दासगावी धर्मशाळा असल्याचे सांगितले जे बुद्ध झाले त्यांच्या वागणुकीत फरक झाला आहे कां? फक्त टोपी पाटी बदलल्यासारखे हे झाले आहे.त्यांच्या म्हणण्या प्रमाणे खर्च आटोक्यात, मुख्यतः हिंसेबद्दल कोंबड्या वगैरेबद्दल मला विचारायचे होते ठाम उत्तर नाही.
डोंगरातच घळीतच मुक्काम महाड पेक्षा हवामान रात्रीचे आल्हाद दायक
........ x .......
सकाळी उठून पाहतो तो भोंवती डाव पडलेले.उठून पाहतो तो रानफुल जाईसारखे पांढरे शुभ्र प्रसन्नतेने हासते आहे. प्रत्येक वस्तूच्या निर्मिती मागे काहीतरी परमेश्वरी हेतू दडलेला असतो हे निश्चित प्रसन्नतेने अधिक प्रसन्न वाटले हे मात्र खरे पुढे पाणी लागेल तिथे स्नान.परंतु आज सौ उन्हेरे नारळीच्या बागेत उन्हाळी असलेले हे स्थान, असे स्नान हि मेजवानी वाटली. पाण्याची तीन कुंडे पहिल्या कुंडावर मुस्लीम पद्धतीने बांधकाम . शेजारी दर्गा, कबर १३४२ H असे नमूद असलेले त्याला जी निशाणी वाहिली ती भगव्या झेंड्याच्या आकाराची रंगाने हिरवी होती. मुसलमानी प्रार्थना
स्नान करताना एकजण 'या अल्ला परवर दिगार' असे म्हणाला. लोकांनी लावलेली काठी असे तिथे खेळणाऱ्या मुलीला फकीर म्हणाला.परंतु लोकांनी कुठली आम्हीच लावली आहे असे छोटी मुलगी वय ८ते१० म्हणाली. दासगावला अंदाजे १.५ ते २ च्या सुमारास पोहोचलो व हॉटेल मध्ये जावून साधुत्व वृत्ती धारण करून मुंबई मार्गे बंगालला दक्षिणेश्वरी जात आहे आपणास आपल्या इच्छेने काही (उपहार) द्यावयाचे असल्यास देऊ शकता. चहा पुढे आला तो घेवून अंमळ प्रश्नोतरे ऐकत होतो. खा पिके सौना नाही खा पिके सौ देना साधू समाजाला अनुपयुक्त (भूभार) असा कदाचित त्यांचा ग्रह झाला असावा असे वाटून ठिकाण सोडले.दासगावला मी परमेश्वराचा दासानुदास असून दक्षिणेश्वराच्या रोखानेच माझी पाऊले पडतील व एकदा तोंडातून बंगालचे नाव निघाल्यावर आता मागे घेता येणार नाही. सूर्य मावळे पर्यंत जमेल तसे चालावयाचे मुक्काम लोणारीला वाटेत नाक्यावर एक ग्रहस्थ (वेषावरून) ब्राह्मण भेटला त्याला मी देवाचे नावाने घर सोडले आहे पायी प्रवास चालू आहे आज कुठे मुक्कामाची सोय होत असेल एखाद्याचे नाव सांगा. तात्या खोत जाणकार आहे तुमची नक्की सोय होईल परंतु तिथे गेल्यावर सर्वजण

सिनेमाला जाणार आहेत बायकांनी नाक्यावर जावे असा सल्ला दिला.व तेथून निघालो बुंदी लाडू पोटभर पाणी आणि st शेड मध्ये मुक्काम. वाटेत एका मुसलमानाच्या घरी पाणी पिण्याचा प्रसंग आला त्या घरी हरिश्चंद्र नावाचा गुराखी होता. त्यास म्हणालो पाणी जे देवाने निर्माण केले ते हिंदुकारिता अगर मुसल मानंकारिता नव्हे व मुसलमान अखेर माणूसच आहे
वार दिनांक जाने १९७ लोणारी पासून पायी प्रवासास सुरवात. माणगाव सुमारे १ मैल. सुमारे १६ तासात पाणी नाही व १.५ दिवसाहून जास्त जेवण नाही. चाल मात्र चालू चलो अभेदानंद अभी चलो. गुरु म्हणून कुणा माणसावर माझा विश्वास ठेवावयाची तयारी नव्हती, म्हणून प्रत्यक्ष भगवंतच माझा गुरु झालाय. वेळ आली म्हणजे गुरु भेटल्याशिवाय राहत नाही तो प्रत्यक्ष चालून येतो.सहन करण्याची वृत्ती म्हणजे तितिक्षा याचे आज असे धडे घेतले
पोटात अन्नाचा कण नव्हता. पाणी नाही तरी मधले काही क्षण विलक्षण समाधानात गेले येता येता उपवासाचा खरा अर्थ कळला सर्वांभूती आत्मा या तत्वाची जाणीव व्हावी म्हणून उपवास. वाटल साऱ्या श्रीमंतांना २ दिवस उपवास करावयाला सांगावे म्हणजे त्यांना गरिबांबद्दल खरा कळवळा उत्पन्न होईल खांजाई देवीजवळ बंगालच्या परिस्थितीबद्दल चे एक कच्चे निवेदन तयार केले. देवीच्या देवळात बैठक (meeting) बहुदा राजकीय कार्यकर्त्यांची . मी तिथे कदाचित थांबेन म्हणून त्यांनी मला माणगावला जायचा सल्ला दिला
----------- x ----------
माणगावच्या नदीत स्नान करताना मामू अशी भाषा, परंतु गळ्यात जानवे दिसले पेर फुटीवर कपडे वाळत टाकलेले सोडवून घेताना काट्याशी धसमुसळे पणा करून चालत नसतो.
वसंत भुवन देहरूपी गाडीमध्ये पाण्याचे पेट्रोल भरून पुढील प्रवासास. कोलाड नोगोठ्ण्याचे दिशेने. वाटेत बायकोच्या खुनाचा आरोप असलेला कातकरी पहाण्यात आला पण निरखून पाहिले गेले नाही. खांबला आज प्रथमच एके ठिकाणी (वेदक) जावून मी देवाकरिता गाव सोडले असून मुंबईस पायी प्रवास करीत आहे. आज संध्याकाळी मुक्कामाची व्यवस्था व्हावी.
तेंव्हा एका प्रौढ बाईने इच्छा असली तरी मुलाला पसंत पडणार नाही थोडे तांदूळ घेवून जा व देवीच्या देवळात मुक्काम करावा असा सल्ला दिला Helpless असल्याबद्दल
रागवू नये. तसे मानण्याचे काहीच कारण नाही म्हणून निरोप. देवळातील पोथी प्रवचने पुराणे बंद पडली असावीत तथापि नित्य पूजा चालू. मुंबईकर मंडळींनी भक्ती भावाने मोठी घंटा अर्पण केली आहे.देवळातच शाळा तीतीक्षेकारिता काही पाळणूक थके पर्यंत चाललो, भूक लागल्यावर जेवण . अंगावर एक किडा २-३ दा फुंकर मारली तरी हलेना तेंव्हा बैस बाबा म्हणालो अशीच भगवंताची वागणूक असावी. What creative energy has got by brain
स्वप्न सुंदरीचे सौंदर्य माझ्यावर परिणाम करू शकले नाही. स्वप्न आपण नुसते पाहतो परंतु स्वप्नातील भावनेशी एकरूप होवून त्या देखाव्यात जे शुचितेचे वातावरण तयार केले होते त्यात भर म्हणून रांगोळी पाहिजे असे मनात येवून "रांगोळी" असे उद्गगार बाहेर पडले.परंतु ते अखेर स्वप्नच होय.तशा प्रकारेच माणूस या जगताशी एकरूप झालेला असतो. बोगदेवजा गुहा पाणी मारून थंडगार आल्हाद दायक वातावरण
................. x ................
खांब हून सकाळी नागोठ्ण्याचे दिशेने जात असता एकाच्या गळ्यात पाली असे नाव लिहिलेला गंजीफ्राक दिसला तत्पूर्वी पाली बद्दल सूचना मिळाली होती. पाली वाकण पासून पाच मैल मध्ये नदीवर स्नान पुढे चाल पालीच्या दिशेने. पुलावर डोळे मिटून पडलो असता आकाशाचा देखावा त्यातून एक काळा ठिपका स्वच्छ आकाशात एक पक्षी उडतो तसा निर्माण होवून विलीन. पालीला पोहचल्यावर देवळात थांबू नये असा सूर. परंतु परिस्थिती सांगितल्यावर धर्मशाळेवजा ओवरीत पाडावयाची पंचांची परवानगी(आपटे)
इतरही बेत बोललो पण no response म्हणून निरोप स्वस्थ झोप. श्री गणेशा पुढे निवेदन करावे अशी भावना.
................. x ................
डायरीतील नोंद-मला समजलेली --
यापूर्वीच्या भागात त्यांनी महाबळेश्वर पासुन पुढील प्रवास पायी केला असे मी म्हटले होते. पण सातव्या भागाची सुरवात बघताना त्यांच्या नोंदीवरून असे वाटते कि, त्यांनी महाबळेश्वर सोडताना पोलादपूर पर्यंतचा प्रवास पायी केला आहे आणि त्यानंतर पोलादपूर ते महाड हा टप्पा बहुदा प्रवास वाहनाने केला आहे.कारण हा प्रवास सुंदर झाला असे लिहताना ते म्हणतात-
'चाकाच्या घरघरी बरोबर राम कृष्ण राम कृष्ण परमहंस आवाज' त्यावरून,चार ते सहा दिवसानंतर त्यांनी एक टप्पा गाडी वापरली असावी आणि त्या प्रवासात गाडीच्या संथ लयीतील आवाजाबरोबर त्यांचे मनातील विचार उफाळून वर आले असावेत.आपले नव्हते का होत लहानपणी कि,जर पिठाच्या गिरणीत गेलो तर तेथील चाकाच्या पाट्याच्या लयीत कोणतेही गाणे म्हणता येत असे तसेच काहीसे झाले असावे.याप्रमाणे घर सोडल्यानंतर त्यातल्यात्यात सुखाचा प्रवासाचा बसने केलेला प्रवास संपल्यानंतर पहिली रात्र त्यांनी एस.टीच्या शेडमध्ये काढली आणि पुढील प्रवास पायी सुरु केला. घर सोडून आलेला मानसिक ताण खाण्या पिण्याची सुरु झालेली अबाळ यांच्या बाह्य खुणा चेहरा शरीर यावर दिसू लागल्या असाव्यात. आणि त्यामुळेच पुढच्या टप्प्यात थकलेले शरीर विश्रांती साठी झाडा खाली विसावतच,बघणाऱ्याच्या नजरेत एक वेडा थांबल्याचे दिसते.
यानंतर पुढील दोन तीन दिवसातील प्रवास म्हणजे, घेतलेला निर्णय किती कठीण आहे, पुढे किती कष्टप्रद परीस्थीतीस तोंड द्यावे लागणार आहे, याचीच झलक होती. पायी सलग चालण्याची सवय अद्याप झाली नसल्याने, पायास फोड येणे;शिधा अथवा जेवण उपलब्ध होण्यात आलेला अनियमितपणा, यातून किती कठीण परिस्थिती अनुभवली, याची साक्ष ठायी ठायी दिसते.

माझे बाबा,मला उलगडलेले-डायरीच्या नोंदीतून.भाग सहा

डायरीतील नोंद-- असलेली
गुरुवार -
श्री क्षेत्र महाबळेश्वर दर्शन
जीवनाचे बिल्बपत्र अर्पण करण्याची कल्पना
रम्य निसर्ग पंच नद्या सनातन जीवन दायिनी कृष्णा व आधुनिक विज्ञान वाहिनी कोयना
देवस्थान ब्रह्मारण्य अतिबळ, महाबळ लिंगा मध्ये नद्यांचे साक्षात्कार ---देवस्थान उत्त्पन्न ,सेवा विशेष शिसवी चंद्र राव मोरे नाग वीज ट्रस्टी
पायी प्रतापगडाकडे मधल्या वाटेने प्रयाण व वाड्याकडील पायथ्याशी रोशी मुक्काम
शुक्रवार -
वाड्यावरून मधल्या वाटेने प्रतापगडाकडे आईचे स्नान करून दर्शन फार दिवसांची इच्छा पूर्ण. आई तुझे लाडके लेकरू आज तुझ्या कडे आले आहे. शिवस्तुती संध्या काळी मधून अधून वीज परंतु चांदणे प्रचंड वाऱ्याच्या झोतात झोप गारठा तथापि शीण नाही चमकती चांदणी दर्शन शब्दांचा भास.
शनिवार + सोमवार
तटावर ३ तास निश्चल तटावरून उडी घेशील कां ? विचारले गेले हो म्हणालो पापणीही हलवायची नाही निविकल्प समाधी समाधीत रामकृष्ण हे नाव (अभेदानंद) एक साप मी इथेच बसतो तिकडे साप न येता बिळात.
जंगलात जीवनाचे उद्दिष्ट कोणते? विश्वाची नियतीशक्ती तिचा शोध बोध घेणे whether दक्षिणेश्वराकडे. माझा भूतांवर विश्वास नाही if दक्षिणेश्वर पथ्ये
३ दिवसांपेक्षा जास्त  मुक्काम नाही.
            वार स्नान व भवानी मातेच्या मंदिरात. राम कृष्ण विवेकानंद अभेदानंद असा जप गाभाऱ्यातून आवाज समग्र प्रतापगड दर्शन "क्ष" भेट
केंव्हा जाणार ? पृच्छा सातारच्या महाराजांची हि मिळकत असून माझ्यापासून कोणालाही त्रास नाही त्रासाचे उदाहरण न दाखविता धक्के मारून काढण्याची भाषा . केदारेश्वर दिवा नाही शिवाजी महाराज साक्षात शिवाचे अवतार साष्टांग नमस्कार दंडेलीच्या भाषेने राम कृष्ण पुरे पडतील काय? हा विचार. बंद दरवाजा नजीक बाहेरील बाजूस मुक्काम रात्रो गडावरून विचारपूस तेंव्हा तुम्ही ज्याला दुखः मानता त्याला आम्ही सुख मानतो असे उत्तर दिले आपुलकी बद्दल आभार मानले.
              वार प्रतापगडाकडून वाड्याकडे येताना बहुधा फकीर नावाचा एक जन भेटला. मुले विचारात नाहीत असे त्याचे म्हणणे अफझलखान कबरी जवळ यांनी( Possibly मुस्लीम ) नाव गाव न पुसता १ रु. भेट म्हणून दिला(अल्ला तेरा भला करो)आशीर्वाद. पुराणिक यांनी काळ जेवणखाणाबद्दल चौकशी केली होती आज त्यांच्या कडे वडा खाताना म्हाताऱ्याने पुन्हा प्रपंचात जावून पडण्याचा सल्ला दिला मीही आता सध्या निरुपयोगीच आहे तुम्हीही आपल्या मुलांबाळाकडून मिळेल ते संतोषाने खाऊन राहा. डोक्यात राख घालू नका .
I have said nothing त्यांचे आभार मानून देव करता करविता त्यांच्या बुद्धी प्रमाणे वागणार असे म्हणालो. वाड्यावरून चालत प्रयाण. वाटेत खेड्यात जेथे वाहतुकीची साधने पोचली नाहीत व माणुसकी शिल्लक आहे असा सुमारे ५० वर्षाचा म्हातारा भेटला. पृच्छा. देवासाठी घरदार सोडले हे त्यास खरे वाटले नाही. माणूस भाऊबंदांच्या भांडणाने घरदार सोडणार नाही पण (जीवाची सखी) बायको मुळे सोडेल. तेंव्हा बायकोस दोष द्यावयास जागा नाही असे म्हणालो त्याने जाताना भाकरीची (नाचणी) सोय केली. निरोगी दष्टपुष्ट गाय व तिचे वासरू ( as if काली रामकृष्ण ) यांचे दर्शन ...
One above can see all पुरावा Luxury bus पायी चार मैल चालेन असा अंदाज भगवंताने ७.५ मैल चालवले वस्ती कडे दिव्यांच्या दिशेने चालण्याचा प्रयत्न परंतु मध्येच जंगलात मुक्काम.
                                                                                           .......... X ...... X ........X .......
डायरीतील नोंद-मला समजलेली – पहिल्या भाग एक ते भाग सहा मध्ये,बाबांचा प्रवास जरी कोथरूड ते सातारा मार्गे स्वारगेट इतकाच असला तरी मनाने ते त्यांचे बालपण फिरून आले.आई तिचा अकाली मृत्यू त्यांचे पुण्यास येणे,नातेवाईकांकडून आलेले अनुभव, चुलत आजोबांनी पुढील शिक्षणासाठी घरी ठेवून घेणे,थोरल्या बहिणी पासून ते पत्नी पर्यंत नातेसंबंधाने झालेली मानसिक आंदोलने असा त्यांचा पस्तीस वर्षांचा प्रवास नोंदला आहे. सातारा ते महाबळेश्वर ते कसे आलेत याची नोंद नाही.पण महाबळेश्वर आणि त्यापुढील कल्याण पर्यंतचा प्रवास,त्यांनी पायी केला आहे. तो काळ हा त्यांच्या मनस्थितीचा अंदाज केल्यास त्यांनी परिसर निसर्ग आणि माणसे यासह पुरेपूर अनुभवला पण नोंदी मात्र तुलनेने तटस्थपणे केल्या आहेत. तसेच डायरीतील प्रत्येक नोंद मुळात जशी आहे तशीच ठेवताना संपूर्ण सत्य सांगणे आणि अन्वयार्थ कुवतीनुसार काय वाटते ते सांगताना काढणे हेच तंत्र अखेरपर्यंत पाळावयाचे ठरवले आहे.
काळ १९७०/७१ चा.त्याकाळी महाराष्ट्राचा ग्रामीण परिसर तुलनेने अधिक वनांनी व्यापलेला होता. त्यामुळे तेंव्हा महाबळेश्वर व त्यापुढे रायगड जिल्ह्यातून त्यांनी केलेला प्रवास बहुतांशी पायी आहे.आणि नंतर कल्याण ते कोलकता हा रेल्वे प्रवास तोही विना तिकीट केला आहे.त्यावरून त्यांनी केलेल्या धाडसाची आपणास थोडीफार कल्पना येईल. आणि त्याच्या प्रवासाला मी धाडस या करिता म्हणतो आहे कारण त्यांचा महाबळेश्वर नंतर सुरु झालेला प्रवास पायी आहे. पण त्याच बरोबर तो चाळीस वर्षांपूर्वीचा आहे हे देखील लक्षात घेतले पाहिजे. तसेच घर सोडताना त्यांनी किती रक्कम बरोबर घेतली याची नोंद नसली तरी नव्वद ते शंभर रुपयांपेक्षा अधिक रक्कम त्याचेकडे असणे शक्यच नव्हते. पुढे जावून त्यांच्या जवळील रोकड रक्कमेचा झालेला उल्लेख मी ओघातच सांगेन म्हणजे आपणास त्यांच्या प्रवासाची महती लक्षात येईल.
खरे तर घर सोडण्याची मानसिक तयारी असणे आणि घरदार सोडल्याची परिस्थिती प्रत्यक्ष स्वीकारणे यातील अंतर भरून काढणे तसे खुपच अवघड काम आहे. कणखर मनाने निर्णय घेतलेला असला तरी त्याच्या अंमलबजावणीचे सुरवातीस मन दोलायमान झाल्याचे दिसून येते.त्यामुळे महाबळेश्वर मुक्कामी देव दर्शनानंतर महादेवाचे पिंडीवर बिल्ब पत्र वाहताना त्याच्या मनात सर्वस्व त्यागाची भावना उफाळून आली असावी असे वाटते. त्या सर्वच परिस्थितीचे वर्णन - 'जीवनाचे बिल्बपत्र अर्पण करण्याची कल्पना ' या एका वाक्यातून प्रतिबिंबित होताना दिसत आहे. येथून पुढील प्रवास हा पायी असल्याने त्यांनी दररोजचे अंतर कधी पंधरा तर कधी वीस किलोमीटर पर्यंत आक्रमले आहे.म्हणजेच दिवसातील आठ ते अकरा तास त्यांनी पायी चालण्यात खर्चले आहेत. महाबळेश्वर नंतर वाडा मार्गे त्यांनी प्रतापगडाकडे प्रयाण केले आहे. त्याचे करारी वागणे प्रेरणादायी गोष्टीची तीव्र ओढ यामुळे गड आणि परिसर याची त्यांना भुरळ पडल्याचे जाणवते. भवानी मातेचे दर्शन घेतल्यावर ते देवीचे दर्शन घेतले असे न म्हणता आईचे दर्शन असे लिहून ठेवतात. आणि प्रतापगड त्याचा इतिहास यापुढे नतमस्तक होताना ते स्वतः बरोबरच एक वेगळा संवाद साधताना दिसतात.तेथील निसर्ग व परिसर याच्याशी तद्रूप होताना त्यांनी किती एकाग्रता ठेवली हे त्यांच्या- 'तटावर ३ तास निश्चल तटावरून उडी घेशील कां ? विचारले गेले, “ हो म्हणालो”,पापणीही हलवायची नाही निविकल्प समाधी' या नोंदीतून जाणवते. प्रवासाचे सुरवातीस असलेली जीवन संपवण्याची कल्पना मागे पडून,आता कोणतेही धाडस करण्याची मनस्थिती या नोंदीतून जाणवते त्यामुळे तटस्थ बसल्यावर आलेल्या सापाचे देखील भय त्यांना वाटले नाही.
मात्र याच काळात विविध नमुन्याची,माणसे कशी पदोपदी भेटत होती.ते सर्व जण त्यांच्याशी कसे वागले याचा प्रत्यय या सुरवातीच्या नोंदीपासून दिसत आहे.त्यामुळे गडावरील देवळातील मुक्काम न आवडलेला कोणी,जेंव्हा धक्के मारून हाकलण्याची   भाषा करतो तेंव्हा हि जिगर किंवा अशी जिद्द जार परकीयांची आक्रमणे झाली तेंव्हा मराठी माणसांनी दाखवली असती तर इंग्रजांचा अंमल भारतावर झालाच नसता असे मला वाटले. कोणाकडून अनपेक्षित मदतीचा हात पुढे तर कोणाचा संसारात परत जा हा सल्ला. म्हणजे जणू चालती बोलती जीवनाची शाळाच त्यांच्या भोवती उघडली होती. आणि हर एक तऱ्हेचा शिक्षक त्यांना सल्ला देण्यासाठी पावलोपावली भेटत होता असेच मला वाटले. (क्रमशः)

माझे बाबा,मला उलगडलेले- डायरीच्या नोंदीतून.भाग पाच.

डायरीतील नोंद -- असलेली
आमची आई तशी लवकरच वारली तिच्या मागे आमच्या थोरल्या बहिणीने आम्हा लहान भावंडांना आईचे प्रेम दिले.ती तर गावातच राहत होती.आमच्या सबंध घरादाराशी जवळीक राखून होती ती, तिची मुले एक बंडखोर,तर एक अबोल त्यागी तर एकाचा स्वभाव माझ्या मोठ्या मुला सारखा गूढ, त्यांचा जिव्हाळा.पावले आपोआप नकळत तिच्या घराकडे वळली.तीच घर तर मला परक नव्हतच. आई गेल्यावर एकाकी पोरकेपणावर तीनच फुंकर घालून दुखः हलक् केलेले. पण तिच्याशीही मोकळेपणे बोलावयाची चोरी. "जगावेगळा विक्षिप्तपणा" अशा शेलक्या शब्दात ती माझी संभावना करायला मागे पुढे पाहणारी नव्हती. जितकी प्रेमळ तितकीच शिस्तीची भोक्ती. ती रागावणे शक्य होते नव्हे तो तिचा हक्क होता. आणि मुख्य म्हणजे तिला हुकमत गाजवायची नसली तरी तिच्या प्रेमळ परंतु हुकमतीच्या शब्दापुढे मी पांगळा होतो. तिचे सामर्थ्य शब्दातले नसून त्यागातले, आपलेपणातले.भावाचे कल्याण व्हावे या शुद्ध हेतूतून निर्माण झालेले. मी अशावेळी काय करणार? मी एकटा आहे,निर्णयात कोणी सहभागी नाही तुझा तू एकट्याने घ्यावयाचा म्हणजे जबाबदारी अधिकच वाढलेली.त्यातून ती एक स्त्री. ती माझ्या पत्नीचीच बाजू घेणार,मग चक्क उरावर धोंडा ठेवून तथाकथित मोकळ्या वातावरणात हवापाण्याच्या गप्पा मारून,क्षेमकुशल विचारून,तिची मूर्ती भक्ती युक्त अंतकरणाने डोळ्यात साठवून निरोप घेतला.
जाये तू जाये कहां ? उपनगरातून नगरात आलो होतो. जावयाचेहि होते परंतु कोठे? याच नगरात बालपण गेले. त्याच्या खुणा ठायीठायी विखुरल्या होत्या.आज निर्जीव वास्तु देखील सजीव झाल्या सारख्या वाटत होत्या हितगुज करीत होत्या. कारण सर्वांपासून निरोप घेवून दूर जायचे होते. माझी शाळा असंख्य जुन्या आठवणी मनात डोकावत होत्या. या दगडमातीच्या वास्तुत हि शक्ती आली कोठून ? हसणारी फुले , वाऱ्याच्या झुळके बरोबर डोलणारी बाग उडणारे कारंजे क्रीडांगण, आईनंतर काही पवित्र संस्कार या शालामातेने माझ्यावर केले. आदर्शवादाची परंपरा जोपासली. “Factu non verba-"क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थ आहे" हे ध्येय वाक्य मिरवणारी हि माऊली कृती वीरांचा गौरव,तर वाचावीरांकडे पाहून हसत होती.बोल तू कोण? तिचा पुत्र म्हणवून घ्यावयास लायक आहेस ?
नाटकातला ट्रान्सफर सीन प्रमाणेंच,मी शिशुपणातून बालपणात केंव्हा प्रवेश केला,ते कळलेही नाही मात्र वातावरणात फरक जाणवणारा होता.कालचा राजा आजचा भिकारी, कालचा राजा आजचा गुलाम, कालचा अमीर आजचा फकीर,जमीन अस्मानचा फरक.
'गृहराज्यावर चिमणा राजा राज्य करी ,
आईची मृदुल कटी सिहासंन त्याचीया परी'
एखाद्या राज्यक्रांतीने सिहांसन उध्वस्थ व्हावे आगदी तसेच.आर्थिक आघाडीवर आमच्या वडिलांचा,सपशेल पराभव झाला होता व या पराभवाची हाय वडिलांआधी,माझ्या आईने खाल्ली. होते कसे? झाले कसे? हे दोन प्रश्न तिला सतावित होते. आणि इहलोकी हे प्रश्न सुटले नाहीत म्हणून कि काय तिने परलोकी धाव घेतली.
राजाच्या रंकाला, अमीराच्या फकिराला मग राजवाडा कुठला? हुमायुना तुझे स्थान दिल्लीत नाही. चाहु बाजूनी तुझी पारध होणार आहे. राजवाडा रिकामा करावाच लागणार आहे. कस्तुरीमृगाप्रमाणे या कस्तुरीचा सुगंध दश दिशात पसरो असेच आपले बाळ जन्मताना प्रत्येक पित्याचा आशीर्वाद आसतो.मात्र दैवे लाभला चिंतामणी तसे हे भाग्य लाखात एखाद्याचे वाट्याला येते. वडिलांचे आशीर्वाद पाठीशी घेवून जन्मग्राम सोडले आणि शिक्षणाकरींता पुणे गाठले.
डायरीतील नोंद-मला समजलेली –
वडील घराबाहेर पडले.कोथरूड येथून ते सर्वात प्रथम गणेशवाडी,डेक्कन जिमखाना येथे,माझ्या आत्याकडे गेले. आणि मग त्यांनी पुणे सोडले.घर सोडणे हा निर्णय मनी झाला.पण पुढील प्रवास नक्की केलेला नाही. या दोलायमान मनस्थितीत,त्यांनी वरील नोंद केली आहे.त्यामुळे ते आईच्या आठवणीने उदास होतात.आईच्या अकाली मृत्यूस कारणीभूत झालेली परिस्थिती,पुण्यात व्यतीत केले बालपण,त्यांच्या डोळ्यासमोरून सरकते.जीवनातील चढ उतार आणि प्राप्त परिस्थिती,याची सांगड घालताना ते ऐतिहासिक दाखले देतात.निर्णय अवघड असला,तरी पुढेच जावयाचे आहे,या मनाच्या खंबीरतेवर ते येतात,आणि त्यामुळे शाळा तिचे घोषवाक्य, शाळेने केलेले संस्कार यात देखील ते रममाण होतात. (क्रमशः)